|
De Verenigde
Staten gebruiken geavanceerde apparatuur om Europees gegevensverkeer
te onderscheppen. De Nederlandse politiek is nu pas wakker geworden.
Netkwesties zet alle Echelon-feiten in de vorm van een FAQ op een
rij.
Wat
is Echelon?
Echelon
is de codenaam voor een internationaal spionagenetwerk, waarin
de Verenigde Staten de hoofdrol speelt. Met behulp van geavanceerde
afluistertechnologie wordt een groot deel van het Europese telecommunicatieverkeer
onderschept.
Wat
is het doel van Echelon?
Over
de oorspronkelijke doelstelling doen verschillende verhalen de
ronde. Sommige bronnen spreken over militaire bedoelingen, andere
bronnen spreken het militaire karakter juist tegen. In ieder
geval staat vast dat de Verenigde Staten Echelon heeft gebruikt
in de Golfoorlog. Daarnaast richt Echelon zich op burgers en
bedrijfsleven.
Welke
landen zitten achter Echelon?
Het
afluisternetwerk bestaat uit vijf landen: de Verenigde Staten,
Canada, Groot-Brittannië, Australië en Nieuw-Zeeland.
Het 'brein' wordt gevormd door de United States National Security
Agency (NSA). De andere landen leveren alleeninformatie aan en
hebben doorgaans niet zelf toegang tot de gegevens.
Diverse
andere landen, waaronder Duitsland, Japan, Italië, Cyprus
en Turkije, werken mee door het plaatsen van afluistercentra.
Het grootste afluistercentrum buiten de Verenigde Staten staat
in Zuidwest-Engeland. Hier staan 22 grote overkapte satellietschotels.
Ze zijn gericht op Europa.
Maar
Groot-Brittannië zit toch ook in de EU?
Groot-Brittannië heeft
inderdaad een lastige dubbelrol. Het land heeft onlangs het initiatief
genomen tot nauwe defensiesamenwerking in Europa. Maar tegelijkertijd
is het in staat om de spionagetechnologie van de Verenigde Staten
te gebruiken. Hierdoor valt niet uit te sluiten dat Engeland
toegang heeft tot commerciële geheimen binnen de rest van
de Europese Unie. De Britse regering heeft dit tot nu toe altijd
ontkend.
Wat
is de NSA?
De
NSA houdt zich naar eigen zeggen bezig met 'cryptologie' om enerzijds
Amerikaanse informatiesystemen te beschermen en anderzijds vijandige
berichten te kunnen ontcijferen. Daarnaast is dit orgaan gespecialiseerd
in signaalverwerking en in analyse van vreemde talen. De NSA
beweert dat dankzij zijn technologie de Tweede Wereldoorlog een
jaar korter heeft geduurd.
De
NSA bestaat uit dertien onderdelen. Het bekendste is de FBI.
In 1998 bedroeg het budget bijna 27 miljard dollar. De NSA wordt
bestuurd door de President's Intelligence Oversight Board (IOB)
en de Congressional Oversight Committees, en in mindere
mate door de National Security Council (NSC) en de ministeries
van Defensie en Justitie.
Wat
wordt er precies afgetapt?
De
precieze inhoud en omvang zijn niet bekend, maar het staat vast
dat die elke verbeelding tart. Een bloemlezing uit wat er tot
nu toe bekend is:
- Tachtig
procent van alle Australische telefoongesprekken, e-mails,
faxen en telexen wordt via Echelon naar de NSA doorgestuurd,
aldus directeur Brady van de Australische geheime dienst.
- In
de Golfoorlog werden de glasvezelkabels in Bagdad opzettelijk
gebombardeerd, zodat de Iraakse veiligheidsdiensten gedwongen
werden via radioverkeer te communiceren. De NSA kon dit gemakkelijk
onderscheppen.
- In
voormalig Joegoslavië gebruikte Amerika dezelfde tactiek
om telefoonkabels te vernietigen.
- Volgens
onderzoeksjournalist Duncan Campbell hebben Amerikaanse bedrijven
tussen 1993 en 2000 voor 26,7 miljard dollar aan opdrachten
van Europese bedrijven afgesnoept. Dankzij Echelon.
- Eveneens
volgens Campbell: in 1996 verloren Ballast-Nedam en Interbeton
een opdracht van 129 miljoen gulden voor de bouw van een Arubaans
vliegveld aan het Amerikaanse Calmaquip Engineering. In datzelfde
jaar liep een ander Nederlands bedrijf een waterproject van
310 miljoen gulden in Malawi.
- Gegevens
over contracten die Europese bedrijven willen afsluiten worden
doorgesluisd naar het Amerikaanse bedrijfsleven. Zo wist Boeing
een order van een paar miljard gulden te bemachtigen door op
grond van afgeluisterde informatie lager te bieden dan de Europese
vliegtuigbouwer Airbus.
- Nonprofit-organisaties
als het Rode Kruis, Amnesty International en Greenpeace worden
afgetapt, omdat ze veel weten over derdewereldlanden.
- Volgens
Mike Frost van de Canadese inlichtingdienst liet voormalig
premier Margaret Thatcher twee van haar ministers bespioneren
door een Canadese geheim agent. Ze vermoedde dat beiden het
niet eens waren met sommige van haar politieke opvattingen.
Door de spionage aan Canada over te laten ontliep ze parlementaire
controle.
- Zelfs
wijlen prinses Diana werd bespioneerd. Volgens de Washington
Post bezat de NSA een dossier over haar met informatie uit
onderschepte telefoongesprekken.
Mag
dat allemaal?
Ja
en nee. De juridische kant is schimmig. Echelon laat zich enigszins
leiden door de Amerikaanse wetgeving, maar bezit de nodige achterdeurtjes
zodra de NSA zich belemmerd voelt.
Volgens
de Foreign Intelligence Surveillance Act uit 1978 mag
de NSA niet zomaar Amerikanen aftappen. Wanneer zij toch worden
afgeluisterd, moet hun naam uit het spionageverslag worden geschrapt.
Volgens Mike Frost, voormalig medewerker van de Canadese inlichtingdienst,
liet de NSA het afluisteren van Amerikanen daarom gewoon over
aan Canada.
De
NSA mag wel spioneren 'zolang op zijn minst één
deel van die communicatie zich in het buitenland bevindt'. Buitenlanders
kunnen dus wel onbeperkt worden afgetapt.
Blijft
er iets over wat niet wordt afgetapt?
Glasvezelkabels.
Het aftappen hiervan is bijzonder moeilijk, zo niet onmogelijk.
Hoe
speelt Echelon het klaar om zoveel verkeer in de gaten te houden?
Dankzij
snelle computers, kunstmatige intelligentie en taaltechnologie.
Naar
verluidt kan elk afluisterstation twee miljoen boodschappen per
uur oppikken, zowel via internet, fax, telex of telefoon. Na
automatische filtering blijven er zo'n duizend verdachte berichten
over. Daarvan gaan er tien naar analisten, die daarvan nog één
overhouden.
Het
filteren van berichten is een vak apart. Daarbij wordt een woordenboek
van verdachte trefwoorden gebruikt. Zodra een bericht met zo'n
trefwoord wordt ontdekt, dan kijkt de computer vervolgens naar
de context waarin het woord voorkomt. Is die context ook verdacht,
dan gaat het bericht naar de analist.
Kan
ik nog ongestoord bellen?
Dat
is niet duidelijk. Volgens Duncan Campbell gebruiken de Verenigde
Staten zelfs duikboten die zich op de bodem van de Atlantische
Oceaan vastklinken aan de telefoonkabels tussen Europa en Amerika.
Aan
de andere kant betwijfelen deskundigen of de NSA in staat is
om al het telefoonverkeer af te tappen. Spraakherkenning staat
nog in de kinderschoenen. Willekeurig meeluisteren met alle gesprekken
lijkt daardoor onbegonnen werk.
Of
e-mailen?
Dat
is evenmin duidelijk. Het meeste internetverkeer loopt via de
Verenigde Staten en dat is natuurlijk prettig voor de NSA. De
NSA heeft directe toegang tot negen centrale punten in de transatlantische
Internetverbindingen om datacommunicatie af te luisteren.
Maar
ook hier wordt weer getwijfeld aan de praktische haalbaarheid.
Is een inlichtingendienst in staat om zulke immense hoeveelheden
gegevens te verwerken?
Hoe
lang bestaat Echelon al?
De
voorgeschiedenis van Echelon gaat terug tot 1947. Toen sloten
Groot-Brittannië en de Verenigde Staten een geheime overeenkomst
met de naam UKUSA. Dit betekende een bestendiging van hun samenwerking
op spionagegebied tijdens de Tweede Wereldoorlog. Later zijn
Canada, Australié en Nieuw-Zeeland erbij gekomen en werden
de spionagetaken verdeeld.
Ten
tijde van de koude oorlog werd vooral radioverkeer afgeluisterd
en transatlantisch telefoonverkeer afgetapt. Na de val van de
Berlijnse Muur en de ineenstorting van het communisme zou de
aandacht zijn verlegd naar bedrijfsspionage.
En
hoe lang is het bestaan van Echelon al bekend?
Het
is niet verwonderlijk dat het bestaan van Echelon jarenlang is
ontkend. Twintig jaar geleden begon de omvang van het spionagenetwerk
voor het eerst contouren te krijgen, toen de Amerikaanse senator
Frank Church een onderzoek deed naar de NSA. Church was geschrokken
door de vrijwel onbeperkte technische mogelijkheden.
In
de jaren negentig verschenen de eerste boeken over Echelon: Spyworld (1994)
van Mike Frost, voormalig medewerker van de Canadese inlichtingendienst,
en Secret power (1996) van Micky Hager.
Pas
in februari 1998 ontstond veel commotie in de pers en de politiek,
toen het rapport An appraisal of technologies of political
control van de Europese Commissie verscheen. Toen later ook
nog eens bleek dat Echelon werd ingezet voor economische doeleinden
en maatschappelijke organisaties werden bespioneerd, was het
hek van de dam.
Het
Europees Parlement heeft scherpe kritiek geleverd op Echelon
en de NSA beschuldigd van schending van de mensenrechten door
een ongeoorloofde inbreuk te maken op de privésfeer van
burgers. De Amerikanen bevestigen het netwerk wel, maar stellen
dat het louter gaat om de bescherming van de eigen staatsveiligheid.
Groot-Brittannië ontkent het bestaan van Echelon daarentegen
glashard.
Wat
vindt de Nederlandse regering ervan?
In
februari 1998 reageerde Kamerleden geschrokken op de eerste berichten
in de pers. Daarna bleef het stil. Op schriftelijke vragen van
Kamerleden kwamen vage antwoorden.
Afgelopen
najaar weigerde PvdA-fractieleider Melkert, tevens voorzitter
van de Kamercommissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
te verschijnen op een hoorzitting in Brussel. Hij deed een beroep
op zijn zwijgplicht.
Pas
in januari 2001 hebben de ministers De Grave (Defensie) en De
Vries (Binnenlandse Zaken) toegegeven dat ze kennelijk niet op
de hoogte waren. De ministers achten het 'aannemelijk' dat Echelon
bestaat.
Minister
De Grave baseert zich op Belgisch en Frans parlementair onderzoek
en op studies van het Europees Parlement. Met andere woorden:
Nederland loopt achter bij andere Europese landen. Daarnaast
is het de vraag in hoeverre De Grave de AIVD heeft ingeschakeld
om meer informatie over Echelon te achterhalen.
Heeft
Echelon banden met de Nederlandse AIVD?
Ook
Nederland spioneert, met name de AIVD (Algemene
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst)
en de MIVD (Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst). Hun bevoegdheden zullen
waarschijnlijk nog groter worden. Bij de Tweede Kamer ligt een
wetsvoorstel dat het aftappen van e-mailverkeer mogelijk maakt
met toestemming van slechts één minister. Tot dusverre
zijn de handtekingen van vier bewindslieden nodig.
Over
samenwerking van de AIVD met buitenlandse diensten doet het ministerie
van Binnenlandse Zaken geen mededelingen. Journalist Duncan Campbell
vermoedt dat de MIVD in Zoutkamp een luisterpost beheert en informatie
doorspeelt naar de NSA. Dit is niet door andere bronnen bevestigd.
De Grave en De Vries zwijgen hierover.
Is
er democratische controle op Echelon?
Waarschijnlijk
niet.
Groot-Brittannië ontkent
het bestaan van Echelon. In de Verenigde Staten weigerde de NSA
de democratische legitimatie van het systeem toe te lichten voor
het Amerikaanse Congres. De medewerkers deden een beroep op hun
geheimhoudingsplicht.
Micky
Hager vertelt in zijn boek Secret power over de wrange
situatie in Nieuw-Zeeland. In december 1987 opende premier David
Lange de afluisterbasis Waihopai. Hij noemde de basis een voorbeeld
van nationale autonomie. Niet langer zou Nieuw-Zeeland afhankelijk
zijn van de inlichtingen van anderen. De waarheid was precies
anders: de meeste informatie van deze nieuwe basis ging linea
recta naar de NSA.
Zijn
er nog andere landen die op grote schaal aftappen?
Spionage
is van alle tijden. Inlichtingendiensten zijn dat dus ook. Maar
het is niet verwonderlijk dat hiervoor maar spaarzame feiten
bekend zijn:
- De
Russische geheime dienst kwam vorig jaar in het nieuws doordat
het moeiteloos bij alle providers binnenkwam.
- De
Franse inlichtingendienst is berucht om zijn economische spionage.
Werknemers van de Amerikaanse computerfabrikant Hewlett Packard
mogen daarom hun mobiele telefoon niet gebruiken als ze in
Frankrijk zijn.
Ook
minister De Grave beaamt dat niet alleen Amerikanen en Britten
de ether afspeuren. Verdere details heeft hij niet gegeven.
Wat
kan ik hiertegen doen?
Enkele
praktische adviezen voor degenen die Echelon menen te moeten
ontwijken:
- Gebruik
beslist geen mobiele telefoon of fax.
- Beperk
het telefoonverkeer tot een minimum.
- Versleutel
al het e-mailverkeer.
- Maak
bij het opzetten van een bedrijfsnetwerk zoveel mogelijk gebruik
van glasvezelkabels.
- Belangrijke
zakenrelatie op bezoek? Nodig hem of haar uit voor een frisse
wandeling in de duinen om dat ene contract te bespreken.
Bronnen:
Ministerie van Defensie, Staatscourant, Volkskrant, NRC Handelsblad,
Trouw, Europese Commissie, American Civil Liberties Union,
CNN, Wired.
Laatste update: 1 februari 2001.
Bron: unitynet.nl
|
026 3517694
06 16102598
